Przegląd nowości

Mykoła Łysenko, lirnik naddnieprzański (2)

Szczegóły

Opublikowano: niedziela, 20, marzec 2022 06:32

Tę ostatnią dwa lata później zagrała m.in. w Warszawie naddnieprzańska trupa Mytrafona Jaroszenki na benefis swojego dyrektora, grającego rolę Wójta, co skwitowane zostało na łamach „Kuriera Warszawskiego” w następujący sposób: „trupa małoruska wystawiła wczoraj popularną sztukę ludową Kotlarewskiego, która jak wiadomo, w literaturze małoruskiej zajmuje nader poczesne miejsce, jako pierwociny właściwego dramatu ludowego. (...) O ogromnej popularności „Natałki Połtawki” świadczy między innymi fakt, że wszystkie piosenki z niej od dawna śpiewane są przez lud małoruski, na równi z piosenkami i dumkami, które powstały wśród samego ludu” (nr 49 z 18 lutego 1902). O istnieniu już wtedy zjawiska powstawania na fali popularności sequelów, zanim powstało samo to pojęcie, dowodzi, że przedstawiono również ciąg dalszy losów postaci w sztuce „Weseli Połtawianie”¹³. Z kolei Noc Bożonarodzeniową w przekładzie Adolfa Kitschmanna zamierzał Tadeusz Pawlikowski wprowadzić na scenę kierowanego przez siebie lwowskiego Teatru Wielkiego i odbywały się już nawet próby, ale do premiery nie doszło – według oficjalnych wyjaśnień – z przyczyn finansowych.  

                                                                                 Lesław Czapliński 

⁴Przed Łysenką opery na ten temat pisali kompozytorzy rosyjscy (W. Kaszpierow, N. Kiunier, S. Trailin) oraz ukraiński Petro Sokalśky (Oblężenie Dubna), przy czym rzecz zabawna, za każdym razem zmieniały się imiona żony Tarasa oraz pięknej wojewodzianki, ukochanej Andrija, choć u Gogola obydwie pozostawały bezimienne. Ponadto postaci tej swe dzieła poświęcili: Argentyńczyk Arturo Berutti i Francuz Marcel Samuel-Rousseau.

⁵U Gogola opis głodujących w oblężonym Dubnie jako żywo przywodzi na myśl relacje z warszawskiego getta. 

⁶Jeśli zważy się, że pierwowzorem było dzieło rosyjskiego pisarza, to licznie występujący w radzieckich utworach motyw wydawania spiskujących przeciw władzy przez ich bliskich, okaże się obyczajem ugruntowanym w tamtejszej tradycji. 

⁷Choć wbrew pozorom, uchodzić może raczej za utwór antykozacki, skoro, gloryfikując ich wojowniczy etos, jakby mimochodem ukazuje faktyczny prymitywizm, krwiożerczość i okrucieństwo tej formacji, na przykład kiedy mowa o pozostawionych w meczetach odchodach podczas wyprawy na tureckie wybrzeże Morza Czarnego, co z kolei kojarzyć się może z nagminną tego rodzaju praktyką radzieckich żołnierzy w czasie II wojny światowej w zdobywanych przez nich zabudowaniach.

⁸W niektórych inscenizacjach powraca się do zakończenia zgodnego z Gogolem, wykorzystując w tym celu odpowiednie ustępy, przeniesione z niewystawianej opery S. Trajlina.

⁹Tej ukraińskiej odmianie lutni i jej osiemnastowiecznemu wirtuozowi Hryhorowi Widortowi, działającemu na dworze księcia Sanguszki w Podhajcach i dającemu początek rodowi artystów tego instrumentu, a także kobziarzowi Ostapowi Weresajowi, poświęcił Łysenko kilka studiów etnomuzykologicznych. 

¹⁰Autor „Kupały”, pierwszego utworu operowego powstałego na terenie Galicji.

¹¹Różnica w wymowie ich nazwisk wynika z odmiennego odczytywania tego samego zapisu w cyrylicy – „Лисенко”: „и” w języku rosyjskim odpowiada dźwiękowi „i” i zmiękcza poprzedzające „ł”, a w języku ukraińskim jest to „y” i nie zmiękcza poprzedzającej głoski. Z kolei z okazji obchodzonego we Lwowie jubileuszu kompozytora w polskiej prasie jego nazwisko publikowano w formie „Łysenko”.

¹²Zapewne aluzja do tendencji moskalofilskich w kręgu lwowskiego „Narodnego Domu”, czego wyrazem było używanie języka rosyjskiego jako oficjalnej mowy literackiej, również na łamach wydawanej prasy.

¹³W Polsce na tej zasadzie powstała nieco później kontynuacja Moralności pani Dulskiej Gabrieli Zapolskiej w sztuce Kazimierza Laskowskiego Kariera pana Dulskiego.