Przegląd nowości

Mykoła Łysenko, lirnik naddnieprzański (1)

Szczegóły

Opublikowano: sobota, 19, marzec 2022 08:13

Parze zakochanych oraz Terpyłysze odpowiadają głównie rzewne motywy, nawiązujące do tradycyjnych dumek, z ich wznoszącą się linią melodyczną, która niespodziewanie załamuje się i gwałtownie opada, podczas gdy pozerstwo tokującego Woźnego oraz przechwałki chełpliwego Wójta znajdują najpełniejszy wyraz w zabawnych kupletach. Ponadto każde ich pojawienie się zapowiada parodystyczny motyw instrumentalny: smyczkowego pizzicata Teterwakowśkiego, a przedrzeźniających fagotów Makohonenkę. Z kolei harfa, imitująca dźwięki bandury, zaznacza się w akompaniamencie do pieśni Mykoły oraz dumki Petra z III aktu: „Sonce nyzeńko, weczir błyzeńko, spiszu do tebe moje serdeńko – Słońce niziutko, wieczór bliziutko, śpieszę do Cię serce moje”, rozsławionej za sprawą wzorcowej interpretacji wspomnianego już Iwana Kozłowskiego. Należy odnotować, że trzykrotnie zrealizowano filmy według tej opery. Ukraiński w roku 1936 nakręcił Iwan Kawaleridze, na planie którego spotkali się Stepan Szkurat oraz Iwan Patorżynśky w rolach kozaka Mykoły i Wójta Makohonenki, przyszli odtwórcy Iwana Karasia w dwóch kolejnych ekranizacjach „Zaporożca”. Z kolei rok później amerykański film nakręcił Wasilij Awramenko z Mychajło Szwecem jako Wójtem, a następnie Karasiem w wersji Ulmera wersji opery Hułaka-Artemowśkiego. W 1978 roku powstała ekranizacja w reż. Rodiona Jefinenki. O ile w wersji Iwana Kawaleridze dawało znać zbyt karykaturalne przerysowanie komicznych i charakterystycznych figur Woźnego i Wójta, to u Jefimienki zostały one znacznie stonowane, a nacisk położono na etnograficznej rodzajowości, niekiedy kosztem oprawy muzycznej Łysenki i jej oryginalnej instrumentacji. W latach 1890-91 Łysenko jeszcze raz powraca do prozy Gogola jako źródła inspiracji swego kolejnego dzieła, w zamierzeniu autora mającego stanowić uwieńczenie jego dotychczasowego dorobku artystycznego. 

                                                                              Lesław Czapliński

¹A także wujostwa matki: Mykoły i Marii Bulubaszów, w których majątku w Hryńkach przyszedł na świat.

²Latem 1873, jadąc do Serbii, zwiedził Huculszczyznę.

³Wołodymyr Jorisz na nowo rzecz zinstrumentował oraz wprowadził śpiewane recytatywy, by nadać Natalce Połtawiance pełnooperowy wymiar, ale wersja ta nie zyskała powodzenia i ostatecznie się nie przyjęła. 

⁴Przed Łysenką opery na ten temat pisali kompozytorzy rosyjscy (W. Kaszpierow, N. Kiunier, S. Trailin) oraz ukraiński Petro Sokalśky (Oblężenie Dubna), przy czym rzecz zabawna, za każdym razem zmieniały się imiona żony Tarasa oraz pięknej wojewodzianki, ukochanej Andrija, choć u Gogola obydwie pozostawały bezimienne. Ponadto postaci tej swe dzieła poświęcili: Argentyńczyk Arturo Berutti i Francuz Marcel Samuel-Rousseau.

⁵U Gogola opis głodujących w oblężonym Dubnie jako żywo przywodzi na myśl relacje z warszawskiego getta.

⁶Jeśli zważy się, że pierwowzorem było dzieło rosyjskiego pisarza, to licznie występujący w radzieckich utworach motyw wydawania spiskujących przeciw władzy przez ich bliskich, okaże się obyczajem ugruntowanym w tamtejszej tradycji.

⁷Choć wbrew pozorom, uchodzić może raczej za utwór antykozacki, skoro, gloryfikując ich wojowniczy etos, jakby mimochodem ukazuje faktyczny prymitywizm, krwiożerczość i okrucieństwo tej formacji, na przykład kiedy mowa o pozostawionych w meczetach odchodach podczas wyprawy na tureckie wybrzeże Morza Czarnego, co z kolei kojarzyć się może z nagminną tego rodzaju praktyką radzieckich żołnierzy w czasie II wojny światowej w zdobywanych przez nich zabudowaniach.

(druga część zostanie opublikowana jutro)

• « poprz.
• nast. »