Przegląd nowości

Motety Jana Sebastiana Bacha x 2 – Herreweghe i Matt

Szczegóły

Opublikowano: poniedziałek, 16, kwiecień 2012 00:20

Historia Bachowskich Motetów. Punkt po punkcie

Dzięki filigranowi umieszczonemu w autografie partytury motetu pt. Śpiewajcie Panu pieśń nową (Singet dem Herrn ein neues Lied) BWV 225, możemy datować jego powstanie między czerwcem 1726 r. a kwietniem 1727 r. Utwór ten stanowi nawiązanie do tradycji polichóralności Szkoły Weneckiej. Jak zauważa Christoph Wolff w kompendium pt. Johann Sebastian Bach. Muzyk i uczony, ów ośmiogłosowy motet został skomponowany najprawdopodobniej w celach edukacyjnych, z myślą o podopiecznych Bacha ze Szkoły św. Tomasza w Lipsku, dla których stworzył on własne zasady nauczania teorii muzyki. Wolff informuje, że jako „ćwiczenie na dwa chóry śpiewające na przemian z towarzyszeniem instrumentalnym i bez, dawał on Bachowi możliwość nauczania różnych aspektów techniki wokalnej i gatunków wokalnych, których potrzebował dla swojego wymagającego repertuaru kantatowego (części 1 i 3a – ośmiogłosowy koncert, część 2 – czterogłosowa aria przeciwstawiona czterogłosowemu chorałowi, część 3b – czterogłosowa fuga)” [4].

Biblijny tekst motetu BWV 225 pochodzi między innymi z Psalmu 103 (102), Psalmu 149 i Psalmu 150. Nie bez znaczenia są słowa części trzeciej motetu: „Chwalcie Go [Pana] za potężne Jego czyny, / chwalcie Go za wielką Jego potęgę! / Wszystko, co żyje, niech chwali Pana! Alleluja” [5]. Warta uwagi jest również zwrotka chorału: „Jak się lituje ojciec nad synami, / tak Pan się lituje nad tymi, co się Go boją” [6]. Wybór tekstów może świadczyć o tym, że Bach nie tylko pragnął przekazać swym uczniom wiedzę, jak komponować, lecz także – jak żyć. Wynikało to z faktu, że jego nauczanie odzwierciedlało postulaty dydaktyczne wyszczególnione w szkolnym regulaminie dla wychowawców, „by młodzież była prowadzona ku prawdziwemu poznaniu i bojaźni Bożej, ale też wszelkiego rodzaju użytecznym naukom i przez to zdatna była tak do życia wiecznego, jak i doczesnego” [7].

O ile motet BWV 225 został skomponowany przypuszczalnie z myślą o szkolnym ćwiczeniu, o tyle motet pt. Duch Święty przychodzi z pomocą naszej słabości (Der Geist hilft unser Schwachheit auf) BWV 226 powstał na potrzeby uroczystości pogrzebowych Johanna Heinricha Ernestiego, rektora Szkoły św. Tomasza w Lipsku, zmarłego 16 października 1729 r. Jego tytuł został zaczerpnięty z Listu św. Pawła do Rzymian [8]. Jest on przeznaczony na dwa czterogłosowe chóry łączące się w chorałowym czterogłosowym finale. Niewykluczone, że chorał ten stanowił część zaginionej kantaty na Zesłanie Ducha Świętego. Utwór odbiega stylistycznie od ówczesnych konwencji niemieckiej muzyki żałobnej – jest kunsztownie zdobiony i dopracowany – bo prawdopodobnie Bach chciał dostosować jego charakter do rangi pompatycznej uroczystości, na którą byli zaproszeni najważniejsi obywatele Lipska: władze miejscowego uniwersytetu, miasta oraz Szkoły św. Tomasza. Żałoba rodziny i najbliższych przyjaciół zeszła wobec tego na drugi plan.

Geneza pięciogłosowego motetu chorałowego BWV 227, zatytułowanego Jezu, ma radości (Jesu, meine Freude), pozostaje nieznana. Mógł on powstać – przynajmniej częściowo – jeszcze podczas pobytu Bacha w Weimarze, czyli przed rokiem 1717. Za datę jego ukończenia przyjmuje się jednak rok 1723, to znaczy początek działalności mistrza w Lipsku. Powody napisania dzieła mogły być różne. Jedna z nieudokumentowanych hipotez głosi, że zostało ono zamówione na potrzeby uroczystości pogrzebowych Johanny Marii Kees z d. Rappold, które miały miejsce 18 lipca 1723 r. [9] Z kolei Christoph Wolff twierdzi, że mogło ono służyć Bachowi do celów pedagogicznych [10]. Oba założenia się nie wykluczają. A jak było w istocie?

Motet ten ma budowę symetryczną i jest zbudowany aż z jedenastu części. Rozpoczyna się słynnym chorałem pod tym samym tytułem, który Johann Crüger napisał w roku 1653 do tekstu Johanna Francka. Jego melodia powróci pięciokrotnie, przeplatając się z częściami dokomponowanymi przez Bacha do fragmentów Listu św. Pawła do Rzymian.

• « poprz.
• nast. »