Przegląd nowości

Zaginione legendy Warmii i Mazur

Opublikowano: piątek, 20, listopad 2026 18:03

W Filharmonii Warmińsko-Mazurskiej w Olsztynie w piątek 6 listopada 2026 roku odbyła się prapremiera suity Zaginione legendy Warmii i Mazur. Zanim jednak usłyszeliśmy suitę, na scenie pojawił się pianista Radosław Sobczak, który z orkiestrą filharmonii pod dyrekcją Alexandra Iradyana, dyrektora artystycznego olsztyniaków od 2024 roku, wykonał  Koncert fortepianowy a-moll op. 17 Ignacego Jana Paderewskiego. Utwór ten powstawał przez siedem lat w różnych miejscach, m.in. w Berlinie, Zakopanem, Krakowie, Wiedniu. W tym czasie koncert ulegał licznym zmianom i poprawkom. Jak wiemy z listów Paderewskiego największą trudność sprawiała mu nie partia fortepianu, tylko instrumentacja: – Myślałem tutaj naprzód udać się po pomoc i radę do swego dawnego „professora” Urbana, lecz by mi się on nie na wiele przydał, a prędzej by zaszkodził. W razie rzeczywistego powodzenia koncertu całe Niemcy artystyczne wiedziałyby, że koncert pisany jest na współkę, że ja mam ledwie połowę zasługi – pisał do Heleny Górskiej, przyszłej żony, w lipcu 1888 roku.

 

Filharmonia Warminska,koncert 1

 

Pierwsze wykonanie koncertu odbyło się 20 stycznia 1889 roku w prestiżowej wiedeńskiej sali Musikverein. Na fortepianie grała Anette Jesipowa, żona słynnego pedagoga i pianisty Teodora Leszetyckiego u którego Paderewski pobierał lekcje i któremu koncert zadedykował, a dyrygował Hans Richter. Później Paderewski wykonał swój koncert ponad 40 razy, w Europie i podczas amerykańskich tournée. W Olsztynie do fortepianu zasiadł Radosław Sobczak, pianista mocno związany z tutejszym regionem, bo urodzony w Piszu i pobierający naukę w średniej szkole muzycznej  w Olsztynie. Z jego biografii wiemy, że podczas XIV Konkursu Chopinowskiego w 2000 roku dostał się do III etapu, został wyróżniony i otrzymał tytuł „Najlepszego Polaka konkursu” (zwyciężył wtedy Chińczyk Li Yundi). Pianista był bardzo skupiony na muzyce, a po wykonaniu koncertu nie dał się namówić oklaskującej publiczności na bis. W moim odczuciu wyglądał na nieco przygaszonego i niezadowolonego, ale to tylko moje wrażenia z wysokości balkonu. Mnie się to wykonanie podobało, szczególnie trzecia część: Finale. Allegro molto vivace, z wyrazistą melodią skocznego krakowiaka. Po przerwie usłyszeliśmy premierowe wykonanie suity orkiestrowej Zaginione legendy Warmii i Mazur stworzonej przez Annę Rocławską-Musiałczyk kompozytorkę z Gdańska do tekstów legend spisanych przez Bożenę Kraczkowską z Olsztyna.


Sporo wiadomości o powstawaniu tej kompozycji dostarczyło mi tzw. wprowadzenie do koncertu, czyli spotkanie zorganizowane na godzinę przed koncertem, na które dyrektor filharmonii Janusz Ciepliński zaprosił do sali kameralnej melomanów i wspomnianych już tutaj twórców: kompozytorkę, autorkę testów, dyrygenta oraz narratora Piotra Kosewskiego.

 

Filharmonia Warminska,koncert 2

 

Suita Zaginione legendy Warmii i Mazur składa się z 11 części, z których osiem to po prostu legendy, a trzy to części: instrumentalne - Introdukcja i Intermezzo oraz instrumentalno-wokalny – Epilog. W tych częściach jako motyw przewodni pojawia się  melodia piosenki Leć głosie po rosie do Jasia mojego.Utwór skomponowany jest tak, że najpierw narrator w zupełnej ciszy czyta legendę, a później słyszymy muzykę.

 

Filharmonia Warminska,koncert 3

 

Ma ona zobrazować tekst. Należy więc suita od muzyki programowej, bo ilustruje treść legend. Do warstwy słowno-muzycznej dodano także wizualizacje Macieja Łojewskiego, przeważnie czarno-białe obrazy wyświetlane na ścianie sali koncertowej. Każdej legendzie przypisana jest także inna melodia ludowa z Warmii i Mazur, ale nie w formie dosłownej, tylko – jak to opisała kompozytorka w drukowanym programie – Tradycyjny materiał zostaje poddany licznym przekształceniom i wpisany we współczesny język muzyczny. W czasie spotkania wprowadzającego kompozytorka mówiła, że jest to muzyka współczesna, ale nie awangardowa, tylko przyjazna, o charakterze teatralnym, filmowym.


Warstwę muzyczną powierzono do wykonania dużej grupie smyczków oraz instrumentów perkusyjnych, a melodie w kolejnych legendach wykonywały solowo instrumenty dęte oraz harfa, a na końcu chór dziecięcy. Prezentowane legendy pochodzące z Warmii i Mazur nie są powszechnie znane, nawet przez ludzi tutaj mieszkających. Potwierdził to narrator Piotr Kosewski, który w czasie spotkania przed koncertem wyznał, że chociaż pochodzi stąd i jako dziecko znał piosenkę o Pofajdoku, to dotąd nie wiedział, kim jest Pofajdok. Przyjrzyjmy się tytułom legend (w nawiasach podaję tytuł piosenki ludowej oraz instrument solowy do niej przypisany): 1. Introdukcja (Leć głosie po rosie; wersja instrumentalna), 2. Pofajdoki (Moje dziwce zawsze mi wjeżdża; klarnet), 3. Królowa Jezior – (Oj kiedy ja będę; obój), 4. Kłobuk – (Wędrowali krawcycy koło pruskiej granicy; fagot), 5. Łyna / Ałna – (Niedobre czasy nastają; harfa), 6. Intermezzo – (Leć głosie po rosie; wersja instrumentalna), 7. Smętek – (Stoi lipeńka; puzon), 8. Topniki – (Kiedy ja się drużduleczko; flet), 9. Król Sielaw – (A wczora z wieczora; trąbka), 10. Barstuki – (Leży baba pod laskiem; chór dziecięcy - wokaliza), 11. Epilog – (Leć głosie po rosie; chór dziecięcy - piosenka z tekstem).

 

Filharmonia Warminska,koncert 4

 

Wszystkie te melodie nie były mi znane, z wyjątkiem popularnego Pofajdoka. Nie znałem też piosenki Leć głosie po rosie, która użyta została jako motyw przewodni suity. W wersji z tekstem pojawia się ona dopiero w ostatniej części, a wcześniej w Introdukcji i Intermezzo jest prezentowana w wersji przekształconej, a więc trudniejszej do identyfikacji. Wśród wysłuchanych ilustracji muzycznych najbardziej utkwiły mi w uszach: jakby improwizowane przebiegi melodyczne w Pofajdokach grane na klarnecie, wesołe melodie fagotu w Kłobuku i fletu w Topnikach, oszczędna partia harfy obrazująca Łynę (Ałnę), ale zabrakło mi tutaj ilustracji burzy na jeziorze opowiadanej w legendzie. Natomiast temat  Smętka grany na puzonie wydał mi się zbyt żartobliwy w zestawieniu z tytułem legendy, opowiadającej przecież o sprawach smutnych. Wysłuchana suita okazała się ciekawym, współczesnym utworem programowym. Myślę jednak, że w tej wersji jest ona propozycją przede wszystkim dla widowni dziecięcej. Dorośli także lubią słuchać legend i przypuszczam, że dla nich można by zagrać utwór bez narratora i wizualizacji, po prostu jako formalnie czystą suitę muzyczną. 

                                                                          Wacław Bielecki