Przegląd nowości

Wszystkie opery Ryszarda Wagnera (2)

• 

Szczegóły

Opublikowano: niedziela, 03, maj 2020 08:00

  

Zakaz miłości, albo nowicjuszka z Palermo

 

 

 

Kto jest kim

 

Friedrich (bas-baryton)– niemiecki namiestnik sprawujący władzę pod nieobecność króla Sycylii. W myśl wydanego przez niego dekretu zabronione jest, pod groźbą kary śmierci, picie alkoholu, cielesne uciechy oraz uprawianie pozamałżeńskiej miłości. 

Claudio (tenor) – młody szlachcic, któremu grozi kara za złamanie dekretu Friedricha.

Isabella (sopran) – siostra Claudia, nowicjuszka klasztoru Elżbietanek, która poprzez intrygę, postanawia ujawnić światu hipokryzję i obłudę królewskiego namiestnika.  

Luzzio (tenor) – przyjaciel Claudia zakochany w Isabelli, ubiegający się o  jego ułaskawienie.  

Marianna (sopran) – zakonnica klasztoru Elżbietanek, dawna kochanka Friedricha przez niego porzucona. 

 

 

Brighella (bas) – wspierający namiestnika szef policji w Palermo.

Antonio (tenor) – przyjaciel Claudio

 

Akcja rozgrywa się w XVI wieku, w Palermo na Sycylii.

 

  

Arie, duety i sceny o których warto wiedzieć

 

1. Du schmähest jede andere Liebe, die Gott gesenkt in unsre Brust. (Ty gardzisz tą miłością, którą Bób przepełnił nasze piersi) – aria Izabeli z I aktu

2. Scena karnawału – finał II aktu. 

Na szczęście niepowodzenia związane z wystawieniem pierwszej opery nie zaważyły na podjęciu przez Wagnera decyzji skomponowania następnego dzieła operowego, które przyniosłoby wreszcie sławę, uznanie i pieniądze. Tym razem młody kompozytor sięga po szekspirowską komedię Miarka za miarkę, na bazie której pisze libretto Zakazu miłości (Die Liebesverbot oder die Novitzin von Palermo). 

 

 

Dowodzi w nim, że idee wolnej miłości, odrzucenia moralności mieszczańskiej, emancypacji kobiet są mu bliskie. Postanawia więc stworzyć operę, która będzie apologią zmysłowej miłości i napiętnuje mieszczańską obłudę. Libretto zostało napisane latem 1834 roku w czeskich Cieplicach i nie różni się zasadniczo od literackiego pierwowzoru. Najwięcej zmian wprowadza w zakończeniu; u Szekspira konflikt zostaje rozstrzygnięty przez jawne wystąpienie księcia. Wagner w rozwiązaniu konfliktu ucieka się aż do rewolucji.

Zakaz miłości to jedyna opera Wagnera pozbawiona głównego bohatera. Zarazem pierwsza mająca cechy opery komicznej. Drugi raz w rejony lekkiej opery komicznej wkroczy Wagner dopiero w momencie rozpoczęcia pracy nad Śpiewakami norymberskimi w 1867 roku Friederich purytański namiestnik Sycylii wydaje edykt surowo zabraniający mieszkańcom wszelkich rozrywek i uciech cielesnych z miłosnymi schadzkami na czele.

 

 

Młody szlachcic Klaudiusz którego zgubił żar zmysłów zostaje przyłapany jako pierwszy na wykroczeniu przeciw temu edyktowi. Czeka go surowa kara. Dowiaduje się o tym Izabela, jego siostra będąca nowicjuszką w klasztorze w Palermo. Opuszcza klasztor by wybłagać u Namiestnika uniewinnienie brata. Ten oczarowany urodą Izabeli zgadza się pod warunkiem, ze ta spędzi z nim godzinę miłości. Izabela przyjmuje warunek, ale o wszystkim powiadamia Mariannę, żonę namiestnika. To ona w przebraniu zamiast Izabeli idzie na miłosną schadzkę z własnym mężem.

Zdemaskowany jako obłudnik i ośmieszony przez ludność Sycylii gotową wzniecić rewolucję dla obrony swych praw, namiestnik musi uwolnić Klaudiusza. Wszystko to dzieje się w towarzystwie, bijatyk, przebieranek i licznych maskarad, jak w prawdziwej włoskiej opera buffa. „Odebrałem treści komedii Szekspira panującą w niej powagę i przekształciłem ją całkiem w duchu „Młodej Europy”. Wolna, otwarta zmysłowość otrzymała tu zwycięstwo zupełnie sama przez się nad purytańską obłudą" – napisał Wagner Autobiografische Skizze.

 

 

Praca nad partyturą Zakazu miłości trwała blisko dwa lata. „Nie zadawałem sobie najmniejszego trudu unikania reminiscencji francuskich i włoskich” – napisał Wagner o muzyce do Zakazu. Dwuaktowa opera jest typowym dziełem ansamblowym, ma sześć obrazów, potężne sceny chóralne, balet i pantomimę, a muzyką przypomina lekką włoską operę buffa. Wiele z wprowadzonych tutaj muzycznych tematów spotkamy w późniejszych dziełach. Nastrój klasztorny oddał kompozytor dźwiękami, które później wprowadził do Tannhäusera w muzyce przebaczenia oraz opowiadaniu o pielgrzymce do Rzymu. Muzyczną charakterystykę purytańskiego namiestnika odnajdziemy, z pewnymi modyfikacjami, w drugim akcie Lohengrina.„W muzyce Zakazu miłości widać postęp w twórczości Wagnera. Sprawność techniczna wzmogła się znacznie, charakterystyka muzyczna stała się bardziej wyrazista. Wagner jako wokalista jest w Zakazie zwolennikiem włoskiego bel canta i koloratury; udowodnił tu praktycznie, że znał już dobrze warunki i naturę głosu ludzkiego” – Zdzisław Jachimecki. Z kolei Richard Zaruskin twierdzi, że od strony muzycznej Das Liebesverbot to - „eklektyczna składanka motywów zapożyczonych z repertuaru ówczesnych teatrów niemieckich, dziwaczna mieszanka Belliniego z Weberem”. Okres pracy nad partyturą Zakazu miłości miał też dla Wagnera wymiar czysto osobisty.

Poznał w tym czasie Minnę Planer, starszą od siebie o cztery lata, piękną aktorkę magdeburskiego teatru, z którą po półrocznej znajomości się zaręczył. Ślub wzięli 24 listopada 1836 roku. Związek ten nie przyniósł obojgu szczęścia. Mimo, że nigdy się oficjalnie nie rozstali rzadko wspólnie zamieszkiwali. Ona najczęściej mieszkała w Dreźnie, gdzie zmarła w 1866 roku. Wagner nawet nie pojawił się na pogrzebie żony, był już w tym czasie związany z Cosimą von Bülow, która w 1870 roku zostanie jego żoną.

 

 

Stanowisko dyrektora muzycznego jakie sprawował Wagner od dwóch lat  w Magdeburgu pozwoliło mu na podjęcie starań wystawienia Zakazu miłości w kierowanym przez siebie teatrze. Nowa opera miała też umożliwić Wagnerowi spłatę stle rosnących długów. Niestety, najpierw cenzura dokonała kilku cięć w tekście i nakazała zmianę tytułu, który kompozytor zmieniał na Nowicjuszkę z Palermo, później zabrakło czasu, możliwości i chęci solidnego przygotowania prapremiery, która odbywa się 29 marca 1836 roku. po zaledwie dziesięciu dniach przygotowań. Sukcesu nie było! Na wszystkim położył się cieniem pośpiech. Śpiewacy nie znali słów i musieli improwizować. Drukarnia nie zdążyła dostarczyć programów. Orkiestrze zabrakło czasu na właściwe przygotowanie więc „straszliwie hałasowała”. W rezultacie widzowie niczego nie zrozumieli. Wagner wspominał później, że wykonaniem zachwyciłby się tylko kapelmistrz pruskiej orkiestry wojskowej. Publiczność przyjęła dzieło tak bardzo obojętnie, że po drugim przedstawieniu, na które bilety wykupiły zaledwie trzy osoby, zdjęto operę z afisza. Przyczyną braku kolejnych przedstawień w Magdeburgu było rozwiązanie z dniem 1 kwietnia zespołu, który po prostu zbankrutował. Ale też przyznać należy, że inne niemieckie teatry również nie wykazują żadnego zainteresowania nową operą Wagnera. Zawiedziony kompozytor wyjeżdża z żoną do Królewca.

Za jego życia już więcej tego dzieła nie wystawiono, nie wydano też drukiem jego partytury. Po latach i ten rękopis podarował Wagner na gwiazdkę w 1868 roku swojemu przyjacielowi Ludwikowi II. Na karcie tytułowej zamieścił dedykację:

 

„Błądziłem niegdyś, lecz dziś pragnę skruchy;

ten grzech młodości jest mi udręczeniem!

U stóp Twoich go kładę – a w pełni otuchy,

że mu Twa łaska będzie wybawieniem.” 

 

 

Do 1909 roku partytura Das Liebesverbot była zupełnie niedostępna dla muzyków i muzykologów. Jako prywatną własność rodziny królewskiej wystawiono ją w sali Ludwika II Bawarskiego w Muzeum Narodowym w Monachium. Z czasem jednak zdecydowano się na jej udostępnienie badaczom wagnerowskiej spuścizny i muzykom. Pierwszym, który dostąpił zaszczytu jej przestudiowania był dr Edgar Istel. W roku 1923 doszło w końcu do premiery, jednak przedstawienie po siedmiu wieczorach zeszło z afisza. Dopiero przygotowana na stulecie śmierci kompozytora (13 lutego 1983) nowa inscenizacja w Bayerische Staatsoper w Monachium ponownie wydobyła dzieło z zapomnienia.W czasach nam bliższych wypada odnotować premierę Zakazu miłości w Lipsku w 2013 roku oraz przeniesienie tego spektaklu w czerwcu 2018 roku w formie koncertowej na scenę Opery Wrocławskiej, co było polską premierą tej opery. Bez większego jednak powodzenia i zainteresowania ze strony publiczności.  

Niepowodzenie prapremiery w Magdeburgu i porzucenie pracy nad nową operą komiczną Szczęśliwa rodzina niedźwiedzi na pewien czas przeniosło zainteresowania Wagnera na dyrygenturę. W tym charakterze podejmuje pracę najpierw w Królewcu, później w Rydze. Jednak długo tam miejsca nie zagrzeje, długi i wierzycie burzą jego spokój i zmuszają do ucieczki do Londynu. Przeżyty podczas tej morskiej podróży sztorm stanie się inspiracją do powstania Holendra tułacza, pierwszej z trzech oper romantycznych.

 

 

Nagrania warte bliższego poznania

 

Das Liebesverbot doczekał się czterech nagrań, wszystkie są rejestracjami „live” z wykonań koncertowych opery. Pierwszego dokonał Robert Heger w 1962 roku z Chor und Sinfonie – Orchester des Österreichischen Rundfunks. Obsadę stanowią: Heniz Imdahl, Kurt Equiluz,  Anton Dermota, Hilde Zadek. Drugie pochodzi z 1972 roku, rejestracji dokonano podczas Międzynarodowego Festiwalu Młodzieżowego w Bayreuth. Chor und Orchester des Internationalen Jugend – Festspieltreffens Bayreuth prowadzi John Bell. Obsadę stanowią: Philip Gelling, Reinhold Kräusel, Paul Whitmarsh, Doris Soffel. Kolejne nagranie z 1976 roku jest dziełem Edwarda Downesa prowadzącego BBC Northen Singer, BBC Northen Symphony Orchestra. Ostatnie pochodzi z 1983 roku. Dokonał go Wolfgang Sawallisch mając w obsadzie same gwiazdy: Hermanna Prey, Wolfganga Fassler, Roberta Schunk, Sabine Hass. Solistom towarzyszy Chor der Bayerischen Staatsoper und Bayerischen Staatsorchester (Orfeo C345 953, 3CD).

                                                                                          Adam Czopek