Przegląd nowości

Wszystkie opery Ryszarda Wagnera (1)

• 

Szczegóły

Opublikowano: niedziela, 05, kwiecień 2020 08:00

 

 

Boginki, trudne początki

 

 

Kto jest kim

 

Król Boginek (bas) – bezimienny 

Arindal (tenor) – król Tramondu, który przyrzekł Adzie, że przez osiem lat nie zapyta kim jest.

Ada (sopran) – córka króla, żona Arindala, matka jego dwojga dzieci. Zadane przez Arindala pytanie: kim jest, sprawia, że zamienia się w kamień.

Lora (sopran) – siostra Arindala, obrończyni Tramondu.

Morald (baryton) – zakochany w Lorze, dowódca wojska oblegającego krainę Arindala.

 Drolla (sopran) – towarzyszka Lory.

Farzana i Zemina (soprany) – boginki.

Günther (tenor) – dworzanin.

Harald (bas) – dowódca wojsk Arindala. 

 

 

Boginki, wróżki, lud, wojownicy, Duchy ziemi.

Akcja rozgrywa się w baśniowej krainie zamieszkałej przez boginki, elfy i inne nieśmiertelne istoty.

 

 

Arie, duety i sceny o których warto wiedzieć

 

1. Wo find ich dich, wo wird mir Trostor? (Gdzie mogę cię znaleźć, gdzie mnie pocieszysz) – aria Arindala   z I aktu.

2. Weh mir, so nah fürchterliche Stunde (Biada mi, straszna godzina tak blisko) – monolog Ady z II aktu.

3. Ich seh’den Himmel dort sich öffen (Widzę otwarte niebo) – aria Arindala z III aktu.

 

 

Pierwsze lata twórczości Ryszarda Wagnera poświęcone wyłącznie muzyce symfonicznej nie dają młodemu kompozytorowi ani zadowolenia, ani artystycznego spełnienia. Jest przecież dzieckiem teatru, który towarzyszył mu od najwcześniejszych lat! Tak naprawdę tylko magia teatru ze swoją specyficzną atmosferą liczy się i będzie się liczyła w jego życiu.

 

 

 Już w wieku siedmiu lat wystąpił w roli młodego Wilhelma w drezdeńskiej inscenizacji Wilhelma Tella. Jego siostra Klara grała w tym przedstawieniu Waltera Tella, a ojczym głównego bohatera. Mając jedenaście lat zaczął czytać Szekspira. Od tego momentu staje się dramaturgiem i w tajemnicy komponuje monstrualną tragedię będącą rodzajem amalgamatu z Hamleta i Króla Leara. W Leubald und Adelaide czterdzieści dwie osoby umierają tak szybko, że w piątym akcie Wagner zmuszony był dla powiązania akcji wprowadzić zmarłe osoby jako duchy.” – Edouard Schuré.

 

 

Pierwszą operę zobaczył w wieku pięciu lat. Jako dziesięciolatek był światkiem entuzjastycznie przyjętej przez drezdeńską publiczność prapremiery Wolnego strzelca C. M. Webera. Niezatarte wrażenie pozostawiła w jego życiu najpierw IX Symfonia d-moll Ludwika van Beethovena, później możliwość obserwowania na scenie wielkiej primadonny 24-letniej Wilhelminy Schröder-Devrient, prawdopodobnie w roli Emmy w Wampirze Marschnera w 1829 roku. To ona dzięki talentowi i swojej sztuce stała się dla Wagnera wzorem idealnej aktorki – śpiewaczki. Z czasem również serdeczną przyjaciółką, na pomoc której zawsze mógł liczyć. Z tego względu pierwsze kompozycje czysto instrumentalne (Uwertura B-dur, Sonata na fortepian d-moll, Polonez C-dur, Uwertura d-moll, Symfonia C-dur) należy traktować jako wprawkę warsztatową przed popełnieniem pierwszego dzieła scenicznego. 

 

 

Już w 1832 roku podejmuje Wagner pierwszą poważną próbę stworzenia dzieła scenicznego. Pierwsza opera miała nosić tytuł Die Hochzeit (Wesele). Jej libretto napisał kompozytor podczas krótkiej wyprawy do Pragi. Jego literackim pierwowzorem była romantyczna powieść Ritterzeit und Ritterwesen Antona F. Büschinga. Tekst libretta otrzymała do oceny Rozalia, siostra kompozytora, z opinią której zawsze bardzo się liczył.

 

 

Jej zdanie było na tyle negatywne, że  Ryszard szybko zniszczył rozpoczętą już partyturę. Na szczęście ta pierwsza zupełnie nieudana próba nie zniechęciła młodego kompozytora do podjęcia następnej. Na początku 1833 roku wyjechał Ryszard Wagner do Würzburga gdzie w miejscowym teatrze pracował jako aktor, śpiewak i reżyser jego brat Albert. Ryszard za jego cichą protekcją otrzymał w tym teatrze posadę korepetytora i dyrygenta chóru. Codzienna praca w operze nie była zbyt absorbująca i pozostawiała młodemu kompozytorowi sporo wolnego czasu.

 

 

Pozwoliło to na podjęcie drugiej próby skomponowania opery. Tym razem na literacki pierwowzór wybrał bajkę Carla Gozziego. Prawdopodobnie wybór ten nie był dziełem przypadku. Wiadomo, że wuj Ryszarda – Adolf, podziwiał twórczość weneckiego pisarza i nawet w roku 1804 ukazało się w jego przekładzie inne z opowiadań Gozziego – Il Corvo. Wracając do libretta, nie wiedział, że w 1806 roku w oparciu o tę samą sztukę powstała opera La donna serpente berlińskiego kompozytora Friedricha Himmela, której prapremiera przeszła bez większego echa i szybko została zapomniana.

 

 

Idąc śladami tropionej na polowaniu sarny książę Arindal zabłądził trafiając do nieznanego królestwa Boginek, gdzie ujrzał zjawiskową Adę, w której się bez pamięci zakochał. Od tego czasu żyje szczęśliwy u jej boku. Ale….!!! Wagner zafascynowany barwnym czarodziejskim światem baśni Gozziego pisze libretto niemal w gorączkowym podnieceniu. Nadaje mu tytuł Die Feen (Boginki). 

 

  

Zmiany jakich dokonał w stosunku do literackiego pierwowzoru są raczej kosmetycznymi (chociaż postaci Ady i Arindala przeniósł z libretta Wesela) i nie zmieniają jego głównego przesłania: zaufania w miłości. Aby boginka Ada mogła stać się śmiertelną kobietą i dzielić z Arindalem jego życie, musi poddać go ciężkim próbom, z których najistotniejszą jest bezgraniczne zaufanie.

 

 

„ Ja cię kocham, jako ty mnie,

lecz zanim całkiem będę twą,

niejedno jeszcze musisz przejść.

Nie wolno ci przez osiem lat zapytać, kto zacz jestem ja!”

 

Tak zwraca się boginka Ada do zakochanego w niej księcia Arindala. Na dwa dni przed upływem terminu Arindal zadaje jednak to fatalne pytanie i Ada zmienia się w kamień (u Gozziego w węża). Na szczęście obłąkany z rozpaczy Arindal otrzymuje od życzliwego mu czarodzieja cudowną broń i lutnię. Broń  pozwala mu pokonać potwory podziemnego świata zdradzieckich boginek, lutnia i jego łzy ożywią kamień, w który została zaklęta Ada. Cała scena trąci mocnym podobieństwem do greckiego mitu o Orfeuszu. Uwolniona od czaru Ada wprowadza ukochanego do wspaniałego świata nimf gdzie – jak w bajce - żyć będą długo i szczęśliwie. 

 

Z tak pogodnym i szczęśliwym zakończeniem spotkamy się ponownie dopiero w Śpiewakach norymberskich. Ale z pytaniem - kim jesteś? - już w Lohengrinie. Komponowanie muzyki do trzyaktowych Boginek (Die Feen) zajęło Wagnerowi całą jesień 1833 roku. W grudniu kilka fragmentów powstającej opery zostało wykonanych na koncercie w Würzburgu. 6 stycznia 1834 roku dzieło zostało ukończone, na ostatniej stronie swojej pierwszej kompletnej partytury kompozytor napisał: „Finis laudetur Deus”. Mimo, że muzycznie Boginki pozostają jeszcze pod wyraźnym wpływem muzyki Webera, Aubera oraz Meyerbeera, to jednak w kilku miejscach są już zapowiedzią indywidualnego stylu Wagnera i jego reformatorskich idei. Muzyka nie ma jeszcze tej wspaniałej głębi dramatycznej i dramaturgicznej, ale zawiera już ogromny ładunek natężenia emocjonalnego i ulubionych jego wizji plastycznych.

 

 

Jedno i drugie staje się regułą w jego późniejszych dziełach. Jedną z takich scen jest czarodziejski ogród, z podobnym spotkamy się w Parsifalu, ostatnim dziele Wagnera. Do najbardziej wartościowych, fragmentów należy zaliczyć: arie Arindala z I aktu: Wo find ich dich, wo wird mir Trostor, oraz z III Ich sef’ den Himmel dort sich öffnen, cavatinę Ady również z I aktu Wo muss ich doch berklagen, oraz jej wielki monolog z II aktu Weh mir, so nah fürchterliche Stunde. Ponadto kwartet Günthera, Arindala, Gernota i Moralda z I aktu, tercet Arindala, Lory i Moralda z II aktu, oraz uwerturę, w której można się już doszukać zapowiedzi uwertury do Tannhäusera. Głębokie wrażenie pozostawia konstrukcja i brzmienie kilku potężnych scen zbiorowych oraz finałów II i III aktu. Orkiestra traktowana jest jeszcze tutaj jako typowy dla tradycyjnej opery akompaniament. Czasy kiedy staje się ona równorzędnym partnerem słowa w budowaniu dramaturgii dzieła są jeszcze daleko przed Wagnerem i jego wielbicielami. 

 

 

Podjęte po zakończeniu pracy nad partyturą – 6 stycznia 1834, starania o wystawienie Boginek na scenie opery w Würzburgu, gdzie opera została skomponowana, kończą się niepowodzeniem. Podobnie było w Lipsku dokąd z partyturą udał się Wagner po opuszczeniu Würzburga. W lipcu 1834 roku Wagner wyjeżdża do Magdeburga gdzie obejmuje stanowisko dyrygenta w miejscowej operze. Niestety i tutaj również nie udaje mu się wystawić swojej pierwszej opery. Rozgoryczony i zniechęcony odkłada partyturę Boginek na półkę. Po latach, na gwiazdkę 1865 roku, w imię serdeczniej przyjaźni podarował rękopis tej opery królowi Ludwikowi II. Pierwszy raz wystawiono Boginki 29 czerwca 1888 roku (pięć lat po śmierci autora) na scenie Opery Królewskiej w Monachium. Stało się to jednak wbrew woli Cosimy Wagner, wdowy po Ryszardzie. Prapremiera wielkim sukcesem nie była i nie sprawiła przełomu w scenicznej historii tej opery, która ponownie na kilkadziesiąt lat wróciła do archiwum.

 

 

Dzisiaj również bardzo rzadko można spotkać na scenie to młodzieńcze dzieło Wagnera. W 1983 roku pojawiły się Boginki na Festiwalu Operowym w Monachium dyrygował Wolfgang Sawallisch. Później, w 1989 roku, wystawiła je monachijska Staatsoper am Gärtnerplatz w inscenizacji Friedricha Meyer-Oertela, scenografii Ditera Flimma, pod dyrekcją Reincharda Schwarza. W 1998 roku wystawiono Boginki w Teatro Comunale w Cagliari. W obu przypadkach dokonano nagrań „live”. 

 

Nagrania warte bliższego poznania

 

Oficjalna dyskografia Die Feen ma cztery pozycje. Pierwsze nagranie pochodzi z 1967 roku, wśród wykonawców odnajdujemy nazwisko polskiej śpiewaczki Hanny Rumowskiej-Machnikowskiej, która śpiewa partię Ady. Drugiego dokonał w 1976 roku Edward Downes, a zespół solistów tworzą między innymi: April Cantelo, Della Jones, Elizabeth Gala, John Mitchinson, Paul Hudson.

 

 

Tych nagrań nie przeniesiono dotychczas na płyty kompaktowe. W 1983 roku dokonano nagrania Die Feen podczas Monachijskiego Festiwalu Operowego. Obsadę stanowią znani artyści Kurt Moll, Linda Esther Gray, Kari Lövaas, John Alexsander, June Anderson, dyryguje Wolfgang Sawallisch. (Orfeo C 062 2833, 3CD). Ostatnie pochodzi z 1998 roku dokonano go w Teatro Comunale di Cagliari. Obsada: Jyrki Korhonen, Sue Patchell, Ulrike Sonntag, Raimo Sirkiä. Orchestra del Teatro Comunale di Cagliari, dyryguje Gabor Ötvös. (Dynamic CDS 217/1-3, 3CD). Dyrygent prowadzi całość bardzo rzetelnie, dbając zarazem o wytworzenie baśniowego klimatu każdego aktu i sceny. Soliści z pełnym powodzeniem wykonują swoje partie, szczególnie uznanie budzą kreacje Sue Patchell (Ada) i Raimo Sirkiä (Arindal)

                                                                                 Adam Czopek