Przegląd nowości

"Cesarz Atlantydy" i "Głosy Holocaustu" w Krakowie

Szczegóły
Opublikowano: piątek, 10, kwiecień 2009 02:00
Kompozytor Cesarza Atlantydy  Viktor Ullmann urodził się w 1898 roku w Cieszynie. Jego ojciec był wojskowym pochodzenia żydowskiego, który jednak przeszedł na katolicyzm. Uczęszczał w Cieszynie do szkoły podstawowej, a w roku 1909 przeniósł się do Wiednia. Tu ukończył gimnazjum, ucząc się jednocześnie teorii muzyki pod kierunkiem dr Josefa Pohlaneura. Po zakończeniu wojny kształcił się jako pianista u Eduarda Steuermanna, wstąpił też do seminarium dla kompozytorów prowadzonego przez Arnolda Schönberga. W maju 1919 po małżeństwie z praską Żydówką Marthą Koref przeniósł się do Pragi, gdzie został dyrygentem w Nowym Teatrze Niemieckim. W tym czasie powstały pierwsze kompozycje Ullmanna, m.in. Die Schönberg Variationen, których prawykonanie w 1929 na festiwalu muzycznym w Genewie zwróciło uwagę krytyki na jego talent. W latach 1929-1931 pracował jako kompozytor i dyrygent w Zurychu, następne dwa lata prowadził księgarnię antropozoficzną w Stuttgarcie. W 1933 wrócił do Pragi, gdzie działał jako pedagog muzyczny, dziennikarz i tworzył dalsze kompozycje.

Image 

Po zajęciu przez hitlerowców Czech i Moraw został objęty restrykcjami wobec osób żydowskiego pochodzenia. W 1942 deportowano go wraz z rodziną do obozu koncentracyjnego w Theresienstadt, gdzie nie przestał komponować, organizował także koncerty dla współwięźniów. W obozie napisał około dwudziestu utworów, w tym trzy sonaty fortepianowe, pieśni chóralne, a także wiele pieśni do tekstów żydowskich, hebrajskich oraz do poezji Hölderlina, Meyera, Trakla i Rilkego. Najsłynniejsze dzieło Ullmanna Cesarz Atlantydy do libretta Petera Kiena, zostało ukończone na początku roku 1944 i nigdy w obozie nie zostało wystawione.


W dniu 16 października 1944 został skierowany transportem do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau, gdzie dwa dni później zginął w komorze gazowej II. Podobny los spotkał młodego poetę, autora libretta Petera Kiena. Partytura cudem przetrwała wojnę, prapremiera opery miała miejsce w amsterdamskim Bellevue Theater 16 grudnia 1975, dzieło pokazano następnie w licznych krajach europejskich i amerykańskich oraz w Izraelu. Do najbardziej znanych realizacji należą produkcje z Berlina (1989) i Monachium (1992/93). W 2005 Cesarza Atlantydy w reżyserii Tomasza Koniny wystawiono w Warszawskiej Operze Kameralnej.

W roku 2002 założono fundację Viktora Ullmanna, zajmującą się upamiętnieniem twórczości kompozytora oraz muzyków z Theresienstadt.

Wymowa Cesarza Atlantydy, treść, przesłanie duchowe oraz ranga artystyczna kompozycji pisanej w stanie zagrożenia składają się na dzieło wyjątkowe. Ten wstrząsający zwłaszcza ze względu na okoliczności powstania utwór stanowi olbrzymie wyzwanie dla inscenizatorów. W Operze Krakowskiej realizacji premiery podjęła się Beata Redo-Dobber. Pierwsze krakowskie wykonanie spektaklu odbędzie się w 66. rocznicę Powstania w Getcie Warszawskim.

Kolot min HaShoah (Głosy Holokaustu) to oratorium poświęcone ofiarom Holocaustu. Utwór o przejmującej muzyce został skomponowany do tekstów biblijnych, pieśni i modlitw w języku jidysz, hebrajskim i angielskim. Ta piękna pieśń pamięci zawiera, także wstrząsające obrazy Powstania w Getcie Warszawskim. Autorem oratorium jest David Eddleman, znany amerykański kompozytor muzyki chóralnej. Jego utwory chóralne, instrumentalne i solowe są wykonywane w Europie i obu Amerykach. Kolot min HaShoah miał swoje prawykonanie w Nowym Jorku w 1995 roku.

                                                                 Juliusz Multarzyński