W Krakowie mają miejsce dwie wystawy poświęcone osobie i twórczości Tadeusza Kantora, artysty interdyscyplinarnego, człowieka teatru. Za sprawą pierwszej powraca symbolicznie na ulicę Węgierską, gdzie pod numerem 10 mieszkał w czasie okupacji, po likwidacji getta. Po przekątnej od tej kamienicy, w dawnym domu modlitwy stowarzyszenia Bet ha-Midrasz Chasidim, mieści się Galeria Starmacha, w której od 27 października do 18 grudnia trwa wystawa zdjęć Jacka Marii Stokłosy Mój Tadeusz Kantor.

Dokumentuje ona teatralną działalność tego twórcy i kierowanego przezeń Cricot 2, koncentrując się wokół dwóch jego najgłośniejszych widowisk: Umarłej klasy (miałem okazję być na jej premierze w Krzysztoforach) oraz Wielopola, Wielopola, w których przedmiotem akcji uczynił siebie i swoją pamięć.
Stąd obecność w ich przestrzeni w charakterze demiurga-dyrygenta, przez którego przepływa czas, poszukiwany i odnajdywany, wraz z którym odżywają minione zdarzenia i nieżyjące postacie ogniskujące się wokół przechodnich przedmiotów: drzwi, okien, szaf... To czasy pobytu we Florencji, występów na Festiwalu w Edynburgu i w ośrodku nowojorskiej awangardy teatralnej La MaMa. Trzy ściany zajmują fotogramy z prób i przedstawień oraz uchwyconych sytuacji prywatnych pomiędzy nimi (na jednej z fotografii dostrzegłem moją studentkę Annę Halczak, muzę w ostatnich latach życia i w testamencie wyznaczoną do kierowania Cricoteką, którego to zapisu nie uszanowano). A także starannie upozowane portrety Artysty, przydające mu celowo kreowanej demoniczności.
Czwartą ścianę ekspozycyjną w całości wypełnia ogromne panneau przedstawiające akcję z dużą ilością publiczności. A cała przestrzeń pozostaje skąpana w półmroku. Z wystawy wyłania się obraz artysty, który może określić się jako Ja, Kantor. A zatem kto? Genialny mistyfikator, potrafiący stworzyć i sprzedać taki swój wizerunek, na który znajdzie się w świecie zapotrzebowanie? Wielopola, galicyjskiego sztetla, a co za tym idzie sfalsyfikowane opowieści o polsko-żydowskim pochodzeniu i wzrastaniu pomiędzy katolicką plebanią i chasydzkim dworem cadyka?
Zręcznym komiwojażerem ówczesnych mód artystycznych (przeszczepianie na grunt polski ambalaży, asamblaży i happeningów) jak chcieli nieżyczliwi i zazdroszczący światowych sukcesów? Swoistym kabotynem kreującym za stanowiącym wzór Witkacym własną wielkość z przymieszką demonizmu, manifestującymi się w wybuchach niepohamowanej złości wobec rzeczywistych i urojonych wrogów? Trudno też orzec, na ile wspomniane widowiska zachowałyby swą moc, a na ile okazałyby się już anachronicznymi, mającymi wyłącznie znaczenie historyczne?

Za pierwszą przesłanką przemawiać może jednak fakt, że jego teatr wciąż wywiera wpływ na współczesną twórczość, na przykład Florentiny Holzinger. Niejako jej uzupełnieniem są ekspozycje w poświęconej mu Cricotece, Ośrodku Dokumentacji Sztuki tego twórcy. Z okazji stulecia urodzin Andrzeja Wajdy postanowiono przypomnieć jak przed półwieczem zdecydował się on oddać swój talent i umiejętności na potrzeby utrwalenia Umarłej klasy, arcydzielnego widowiska Tadeusza Kantora.
Stanowić to miało przejaw najwyższego uznania i podziwu artysty jednej dziedziny sztuki dla reprezentującego inną. O tym, że inicjatywa nie zakończyła się pełnym sukcesem, przesądziła zbyt duża indywidualność Wajdy, który, kierując się najlepszymi pobudkami, chciał wnieść swój twórczy wkład. Polegający przede wszystkim na wyprowadzeniu akcji w plener: na Kazimierz oraz Kopiec Kraka.
Zakłóciło to jednak spójność i jednorodność widowiska, które utraciło pierwotny klimat. O wiele lepsze o nim wyobrażenie dostarcza ascetyczna rejestracja Denisa Bableta. Na wystawie Byłem asystentem Kantora. Andrzej Wajda (6 października 2026-10 stycznia 2027) zgromadzono zdjęcia z przebiegu filmowania, korespondencję pomiędzy Wajdą i Kantorem, notatki i szkice sytuacyjne reżysera do planowanej realizacji.
W głównej przestrzeni ekspozycyjnej zebrano natomiast rekwizyty i mobilne części dekoracji z przedstawień teatru Kantora, zdjęcia z jego akcji jak Koncert morski czy List, wreszcie obiekty artystyczne jak trójwymiarowe obrazy z postaciami wychodzącymi z ich płaszczyzn. Także niezrealizowany projekt własnego pomnika w formie figury naturalnej wielkości jak zmierza do dawnej siedziby Cricoteki przy ulicy Kanoniczej, udaremniony przez biurokratyczną złą wolę urzędników. Wszystko to zostało skonfrontowane z pracami współczesnych artystów. Na przykład instalacją ukraińskiego twórcy wizualnego Nikity Kadana, który na wojnie stracił nogę.
Lesław Czapliński