Przegląd nowości

Kantoriana

Opublikowano: niedziela, 22, listopad 2026 14:12

W Krakowie mają miejsce dwie wystawy poświęcone osobie i twórczości Tadeusza Kantora, artysty interdyscyplinarnego, człowieka teatru. Za sprawą pierwszej powraca symbolicznie na ulicę Węgierską, gdzie pod numerem 10 mieszkał w czasie okupacji, po likwidacji getta. Po przekątnej od tej kamienicy, w dawnym domu modlitwy stowarzyszenia Bet ha-Midrasz Chasidim, mieści się Galeria Starmacha, w której od 27 października do 18 grudnia trwa wystawa zdjęć Jacka Marii Stokłosy Mój Tadeusz Kantor.

 

Kantoriana 1

 

Dokumentuje ona teatralną działalność tego twórcy i kierowanego przezeń Cricot 2, koncentrując się wokół dwóch jego najgłośniejszych widowisk: Umarłej klasy (miałem okazję być na jej premierze w Krzysztoforach) oraz Wielopola, Wielopola, w których przedmiotem akcji uczynił siebie i swoją pamięć.

 

Kantoriana 2

 

Stąd obecność w ich przestrzeni w charakterze demiurga-dyrygenta, przez którego przepływa czas, poszukiwany i odnajdywany, wraz z którym odżywają minione zdarzenia i nieżyjące postacie ogniskujące się wokół przechodnich przedmiotów: drzwi, okien, szaf... To czasy pobytu we Florencji, występów na Festiwalu w Edynburgu i w ośrodku nowojorskiej awangardy teatralnej La MaMa. Trzy ściany zajmują fotogramy z prób i przedstawień oraz uchwyconych sytuacji prywatnych pomiędzy nimi (na jednej z fotografii dostrzegłem moją studentkę Annę Halczak, muzę w ostatnich latach życia i w testamencie wyznaczoną do kierowania Cricoteką, którego to zapisu nie uszanowano). A także starannie upozowane portrety Artysty, przydające mu celowo kreowanej demoniczności.  


Czwartą ścianę ekspozycyjną w całości wypełnia ogromne panneau przedstawiające akcję z dużą ilością publiczności. A cała przestrzeń pozostaje skąpana w półmroku. Z wystawy wyłania się obraz artysty, który może określić się jako Ja, Kantor. A zatem kto? Genialny mistyfikator, potrafiący stworzyć i sprzedać taki swój wizerunek, na który znajdzie się w świecie zapotrzebowanie? Wielopola, galicyjskiego sztetla, a co za tym idzie sfalsyfikowane opowieści o polsko-żydowskim pochodzeniu i wzrastaniu pomiędzy katolicką plebanią i chasydzkim dworem cadyka?

 

Kantoriana 3

 

Zręcznym komiwojażerem ówczesnych mód artystycznych (przeszczepianie na grunt polski ambalaży, asamblaży i happeningów) jak chcieli nieżyczliwi i zazdroszczący światowych sukcesów? Swoistym kabotynem kreującym za stanowiącym wzór Witkacym własną wielkość z przymieszką demonizmu, manifestującymi się w wybuchach niepohamowanej złości wobec rzeczywistych i urojonych wrogów? Trudno też orzec, na ile wspomniane widowiska zachowałyby swą moc, a na ile okazałyby się już anachronicznymi, mającymi wyłącznie znaczenie historyczne?

 

Kantoriana 4

 

Za pierwszą przesłanką przemawiać może jednak fakt, że jego teatr wciąż wywiera wpływ  na współczesną twórczość, na przykład Florentiny Holzinger. Niejako jej uzupełnieniem są ekspozycje w poświęconej mu Cricotece, Ośrodku Dokumentacji Sztuki tego twórcy. Z okazji stulecia urodzin Andrzeja Wajdy postanowiono przypomnieć jak przed półwieczem zdecydował się on oddać swój talent i umiejętności na potrzeby utrwalenia Umarłej klasy, arcydzielnego widowiska Tadeusza Kantora. 


Stanowić to miało przejaw najwyższego uznania i podziwu artysty jednej dziedziny sztuki dla reprezentującego inną. O tym, że inicjatywa nie zakończyła się pełnym sukcesem, przesądziła zbyt duża indywidualność Wajdy, który, kierując się najlepszymi pobudkami, chciał wnieść swój twórczy wkład. Polegający przede wszystkim na wyprowadzeniu akcji w plener: na Kazimierz oraz Kopiec Kraka.

 

Kantoriana 5

 

Zakłóciło to jednak spójność i jednorodność widowiska, które utraciło pierwotny klimat. O wiele lepsze o nim wyobrażenie dostarcza ascetyczna rejestracja Denisa Bableta. Na wystawie Byłem asystentem Kantora. Andrzej Wajda (6 października 2026-10 stycznia 2027) zgromadzono zdjęcia z przebiegu filmowania, korespondencję pomiędzy Wajdą i Kantorem, notatki i szkice sytuacyjne reżysera do planowanej realizacji.

 

Kantoriana 6

 

W głównej przestrzeni ekspozycyjnej zebrano natomiast rekwizyty i mobilne części dekoracji z przedstawień teatru Kantora, zdjęcia z jego akcji jak Koncert morski czy List, wreszcie obiekty artystyczne jak trójwymiarowe obrazy z postaciami wychodzącymi z ich płaszczyzn. Także niezrealizowany projekt własnego pomnika w formie figury naturalnej wielkości jak zmierza do dawnej siedziby Cricoteki przy ulicy Kanoniczej, udaremniony przez biurokratyczną złą wolę urzędników. Wszystko to zostało skonfrontowane z pracami współczesnych artystów. Na przykład instalacją ukraińskiego twórcy wizualnego Nikity Kadana, który na wojnie stracił nogę.

                                                              Lesław Czapliński