Odkąd przestałem być dyrektorem teatrów operowych zmienił mi się punkt widzenia na sytuacje socjalną zatrudnianych tam artystów. Najczęściej oczywiście myślałem o osobach uprawiających zawód artysty-śpiewaka. Z punktu widzenia stabilności najlepszą sytuację mieli zawsze artyści chóru na bezterminowych etatach, wtopieni swymi głosami w zbiorowa emisję dźwiękowa i odtwarzający na scenie zbiorowość, w której raz ktoś może być niski, raz wysoki, raz chudy, raz otyły i tak dalej…
Co innego soliści. W zależności od płci i wieku wymagamy od nich nienagannej sylwetki, gdy odtwarzają postacie amantów. W miarę upływu lat przybywa im łysiny (mężczyźni), lub zmarszczek (kobiety), nie mówiąc już o poruszaniu się na scenie (zwłaszcza w tańcu). Do pewnych granic wiekowych rekompensuje to doskonała forma wokalna, piękny śpiew, popularność i kredyt zaufania u publiczności. Za mojej młodości (a więc nie tak dawno!) dochodziło wręcz do sytuacji kuriozalnych. Na przykład po wojnie Ada Sari śpiewała kilkunastoletnią dziewicę Gildę, córkę Rigoletta, mając ponad 60 lat.
Dla dyrektora teatru pewnym rozwiązaniem było powierzanie leciwym amantom ról postaci w podeszłym wieku (różnych ciotek, ojców, starych hrabin i kogo tam jeszcze…). Nie zawsze się to udawało, ale niezmiennie wywoływało oburzenia, zatargi, sprzeciwy, a nawet żądania dymisji przełożonych. Rzeczywiście utrzymywanie na wysokich etatach solistów aż do sześćdziesiątki (kobiety) i 65 lat (mężczyźni), było problemem ekonomicznym, w którym nawet eros Thanatos nie raczył skutecznie pomagać.
Jakże po latach ten istotny i super wewnętrzny problem kadrowy został rozwiązany, zobaczyłem przerażony u progu rozpoczętego właśnie sezonu teatralnego. W dziesięciu polskich teatrach operowych zredukowano do minimum etaty solistów - śpiewaków (może poza Operą Śląską), pozostawiając tylko tych śpiewaków, których z przyczyn formalno-prawnych nie dało się zwolnić. Role sceniczne opuszczone przez zredukowanych powierzono w trybie gościnnych występów śpiewakom, którzy w wyznaczonych terminach (przyjdą lub przyjadą), zaśpiewają, odbiorą honorarium i ewentualnie zapytają, czy jeszcze kiedyś mogą gościnnie wystąpić.
Nie znam obliczeń wskazujących, na ile taniej jest utrzymywać różne Violetty, Carmeny, Radamesów, Jontków czy Mefistów na umowie zlecenia, niż na stałym, etacie, jakiej wyrwy mentalnej i szkody artystycznej dokonano usuwając z codziennej pracy nad repertuarem i stylem swego teatru jego protagonistów, czołowych solistów, ekipie trzymającą poziom codziennych spektakli, wreszcie debiutantów, którzy – zwykle z drżeniem serca – oczekiwali wstąpienia do tej rodziny teatralnej.
W polskich warunkach, ale również niemal wszędzie na świecie, pozbawianie teatrów operowych ich podstawowych członów, jakimi są zespoły solistów jest rodzajem operowej zbrodni, jakże dobrze znanej nam z grywanych na scenie dzieł.
Siła artystycznej zbiorowości, oddziaływanie na następne pokolenia solistów, sława i autorytet teatru w mieście, regionie a nawet kraju dzięki zwartemu gronu protagonistów, wreszcie duma i przywiązanie publiczności do swych ulubieńców – oto kilka tylko atrybutów poważnego traktowania solistów – śpiewaków.
A jak w sytuacji braku możliwości stałej pracy, mają postępować przyszłe Toski, Rozyny, Małgorzaty, Fausty, Onieginy czy Skouby, które od wczesnej młodości kształtowały swe możliwości wokalne, wygrywały studencką konkurencję, a nawet konkursy wokalne, marzyły aby wreszcie zdobyć stały etat teatralny i w gronie średniego i starszego pokolenia solistów, zdobywać kwalifikacje do przyszłej kariery artystycznej.
Z sezonu na sezon tworzymy nowe instytucje artystyczne. W tych starych gramy zaledwie kilkanaście spektakli miesięcznie, przy czym za moich czasów nigdy nie było ich po niżej 28. Natomiast koszty stałe utrzymywania tych instytucji są takie same, albo jeszcze wyższe.
Liczni rodzice przyszłych gwiazd wokalistyki zastanawiają się czy po studiach wysłać absolwenta za granicę, czy może do chóru, bo tam stały etat.
Wreszcie działania bezsensowne, a wiec jakże szkodliwe osiągnęły w naszej Ojczyźnie dziedzinę tak daleką od aktualnych problemów politycznych i gospodarczych, jak wokalistyka. A przecież jeśli o nią nie zadbamy – nie będzie miał kto śpiewać „Jeszcze Polska nie zginęła”.
Sławomir Pietras