Przegląd nowości

Cierpiętnica

• 

Szczegóły

Opublikowano: niedziela, 09, sierpień 2026 10:41

Najmitka (Наймичка, 1964) to film Wasyla Łapoknysza (przeniósł na ekran także dwie inne klasyczne opery ukraińskie: Zaporożca za Dunajem Semena Hułaka-Artemowśkiego i Natalkę Połtawiankę Mykoły Łysenki) oraz Iryny Mołostowej, który miał premierę dwa lata po śmierci Mychajła Werykiwśkiego, autora muzycznego pierwowzoru.

 

 

Libretto samego kompozytora i Kostiantyna Herasymenki powstałej w 1943 roku opery oparte zostało na tak samo zatytułowanym poemacie Tarasa Szewczenki i przez niego samego przerobionym później na powieść w języku rosyjskim. Jest to historia wiejskiej dziewczyny uwiedzionej przez oficera. Po urodzeniu nieślubnego syna podrzuca dziecko starszej, bezdzietnej parze. Po jakimś czasie zatrudnia się u nich jako najmitka, by znaleźć się przy swoim dziecku. 

Przeżywając swoje oddzielenie od Młodej Pary podczas uroczystości zaślubin, opuszcza wieś i przyłącza się do przechodzących przez nią pielgrzymów. Wyczerpana przeżyciami i trudami wędrówki, powraca do tej wsi i na łożu śmierci wyznaje synowi, że jest jego matką. Jest to opracowanie opery na potrzeby filmu. Zgodnie z ówczesną praktyką główne role obsadzone zostały przez aktorów, a partie wokalne wykonują podstawione głosy śpiewaków. 

 

 

Wyjątkiem jest Trochym, przybrany ojciec syna tytułowej bohaterki, któremu głosu i postaci użyczył słynny bas ukraiński Borys Hmyria, choć dziwi w jego przypadku z rosyjska wymawiane „g“ zamiast ukraińskiego „h“? Trudno wyrokować o oryginale bez dostępu do partytury czy jego wersji scenicznej. Przeważają arie Hanny, tytułowej Najmitki. A także dialogi pomiędzy przybranymi rodzicami jej syna Marka oraz jego samego i żony Katrii.

 

 

Zgodnie ze stylistyką obowiązującą w okresie powstania opery Werykiwśkiego znaczną rolę odgrywają sceny zbiorowe przedstawiające rodzajowe sytuacje z życia wiejskiego ludu jak żniwa czy obrzędy weselne, choć dziwić może brak wstawek tanecznych. Być może, by nie niweczyć elegijnego nastroju, stanowiącego dominantę utworu. W znacznej mierze mamy do czynienia z dość konwencjonalnym opracowaniem materiału folklorystycznego. Trzeba zauważyć, że do pewnego stopnia dramat Hanny powstaje na jej życzenie, a ona czerpie jakąś chorobliwą satysfakcję ze swego cierpienia. Przynajmniej w filmie. 

Po jakimś czasie odnajduje ją oficer, ojciec dziecka, i proponuje małżeństwo, ale ona dumnie odrzuca jego oświadczyny. A więc możliwy konflikt klasowy jako uzasadnienie jej losu, bynajmniej nie zostaje wykorzystany. Później w czasie wesela Marka, proponuje on kobiecie, by zastępowała jego matkę w trakcie ślubnej uroczystości, ale ona w tej sytuacji woli porzucić tę rodzinę. Wbrew obiegowym opiniom o usuwaniu ze świata przedstawionego wszelkich oznak życia religijnego, w filmie Łapoknysza i Mołostowej dość wyraźnie zaznaczają one swą obecność.

 

 

 

W wystroju chaty często rzuca się w oczy ikona oraz krzyż. Wiejskie kobiety żegnają się, między innymi gdy Hanna mdleje podczas obrzędu zaślubin. Także ona sama, gdy dociera z piegrzymką do kijowskiej Ławry i modli się przed wizerunkami pięknej Madonny oraz Jezusa, zapalając świece. Być może wynika to z ludowego środowiska akcji oraz jego historycznych obyczajów, które zostają dość wiernie odtworzone.

 

 

 

Co ciekawe film o rok wyprzedza huculskie Cienie zapomnianych przodków Sarkisa Paradżaniana (Siergieja Paradżanowa), które uchodziły za przełom w tym względzie. Pojawia się nawet podobne ikonograficznie rozwiązanie z ujęciem okna, którego kwatery wypełniają twarze dzieci przypatrujących się zaślubinom, w drugim filmie przedstawiające je w podobnych okolicznościach, co może świadczyć, że Paradżanian albo jego operator Jurij Iłlenko widzieli ten film.

                                                             Lesław Czapliński