Przegląd nowości

Pofestiwalowe wspomnienia – Kudowa-Zdrój

• 

Szczegóły

Opublikowano: piątek, 03, listopad 2023 21:15

W tym roku Międzynarodowy Festiwal Moniuszkowski odbył się w dniach 24–26 sierpnia w Kudowie-Zdroju już po raz 61!. Nie tak dawno obchodziliśmy 200. lecie urodzin Stanisława Moniuszki, a w zeszłym roku była 150. rocznica śmierci kompozytora i 60. Jubileuszowy Festiwal. Była to wyjątkowa edycja Festiwalu, nic więc dziwnego, że tegoroczna była skromniejsza, aż za bardzo, jak na tej rangi Festiwal.

Przypomnę, że wśród wszystkich organizowanych w Polsce imprez artystycznych poświęconych muzyce Stanisława Moniuszki najdłuższą historię posiada Festiwal Moniuszkowski w Kudowie-Zdroju. Pierwszą jego edycję zainaugurowano 15 lipca 1962 roku, kiedy przypadała 90. rocznica śmierci Stanisława Moniuszki. 

Uroczyście otworzono go inscenizacją Halki z roku 1959 w wykonaniu Opery Wrocławskiej i reżyserii Zygmunta Bilińskiego. Festiwalowe imprezy od samego początku jego powstania odbywały się w Teatrze Zdrojowym, Teatrze pod Blachą, Estradzie w Pijalni, Muszli Koncertowej, Parku Zdrojowym oraz kudowskich kościołach. Pierwszy Festiwal trwał osiem dni, podczas których odbyły się koncerty z udziałem sprowadzonych artystów Teatru Wielkiego z Warszawy, solistami, orkiestrą i chórem pod dyrekcją Władysława Skoraczewskiego. To właśnie z jego inicjatywy powstał kudowski Festiwal, w którym objął funkcję dyrektora artystycznego. Pracami organizacyjnymi kierował Wacław Kaniewski, ówczesny dyrektor uzdrowiska.

Po Władysławie Skoraczewskim dyrektorami artystycznymi byli kolejno Leon Hanek, Ludwik Mika, Ewa Kofin, Zbigniew Goncerzewicz, Jerzy Filc, Maria Fołtyn, Sławomir Pietras, a od 2012 roku funkcję tę pełni Stanisław Rybarczyk. W 1978 roku zaproponowano Marii Fołtyn objęcie dyrekcji artystycznej, kilka miesięcy przed XVII edycją, coraz bardziej chylącego się ku upadkowi Festiwalowi.

Propozycja została przyjęta. – „No bo jak tu odmówić Moniuszce, który jest pasją mojego życia” – powiedziała. Zaprosiła do współpracy Wacława Panka, jako sekretarza oraz Bogusława Kaczyńskiego, który przez pierwsze pięć lat prowadził większość festiwalowych koncertów i wydarzeń. Podobną funkcję gospodarza sprawował też przez kilka lat Wojciech Dzieduszycki, a Witold Rudziński wiele lat organizował w Kudowie-Zdroju sesje popularnonaukowe poświęcone Moniuszce i jego dziełom. 

Przekształcono wówczas Festiwal w imprezę międzynarodową, która w istotny sposób poszerzała wiedzę o Moniuszce i jego muzyce poza granicami Polski. Maria Fołtyn przez lata organizowała w czasie festiwalu „Salon Moniuszkowski”, w którym odbywały się dyskusje i wymiany poglądów na temat „Ojca Opery Narodowej”, a także powołała do życia w 1983 roku konkurs śpiewaczy pieśni Moniuszkowskiej dla młodych śpiewaków amatorów. Do wstępnych przesłuchań stanęło ponad dwieście osób. „Ten konkurs był jedną z najpiękniejszych przygód w moim życiu i będę ją kontynuować” – powiedziała Maria Fołtyn. Z konkursem związana była przez wiele lat Ella Susmanek, znakomita akompaniatorka, która towarzyszyła jego uczestnikom. 

W Kudowie-Zdroju powstało widowisko Śpiewnik domowy według scenariusza Ernesta Brylla, które w 1983 roku podczas festiwalu miało swoją prapremierę. Później Śpiewnik domowy trafił na sceny Wrocławia, Gdyni, Warszawy. Stał się również podstawą przy tworzeniu cyklu programów telewizyjnych, za które w 1988 roku Maria Fołtyn otrzymała Nagrodę Przewodniczącego Komitetu d/s Radia i TV. W 1998 roku, po latach świetności, Maria Fołtyn zmęczona permanentnym zmaganiem się z trudnościami, przede wszystkim finansowymi oraz brakiem zrozumienia ze strony ówczesnych władz uzdrowiska po dwudziestu latach zrezygnowała z kierowania Festiwalem.

W lipcu 2013 roku podczas inauguracji pięćdziesiątego pierwszego Festiwalu Moniuszkowskiego, na kolumnie Teatru Zdrojowego w Kudowie-Zdroju, odsłonięto tablicę upamiętniającą Marię Fołtyn. Dyrekcję po Marii Fołtyn obejmuje Sławomir Pietras, kierujący równocześnie Teatrem Wielkim im. Stanisława Moniuszki w Poznaniu.

Posiadał w swoim zasięgu rozległy repertuar, świetnych artystów, duże możliwości organizacyjne i to pewnie było zachętą do podjęcia tego wyzwania. Sławomir Pietras kontynuował najlepsze idee swoich poprzedników: koncerty muzyki religijnej, recitale wybitnych polskich śpiewaków, koncertowe, sceniczne i plenerowe wykonania oper Stanisława Moniuszki, gościnne występy solistów i zespołów zagranicznych, ale równocześnie wprowadzał własne koncepty i innowacje. Kolejne Festiwale rozpoczynały koncerty galowe z udziałem gwiazd w repertuarze moniuszkowskim. Na Turniejach Tenorów Polskich spotykali się corocznie mistrzowie tego gatunku pod przewodnictwem Bogdana Paprockiego, śpiewającej legendy.

Muzykowały liczne orkiestry, a oblegane były, zwłaszcza przez młodzież, nocne prezentacje baletowe z repertuarem polskim, gdzie obok Moniuszki byli obecni: Chopin, Wieniawski, Karłowicz, Szymanowski, Penderecki, Kilar i inni. Każdego festiwalowego poranka w parku zdrojowym rozbrzmiewały nagrania moniuszkowskie, od archiwalnych po najnowsze, z plejadą wielkich polskich śpiewaków i dyrygentów.

Codziennie przed południem melomani tłumnie gromadzili się na Warsztatach Moniuszkowskich słuchając, oglądając i dyskutując aż do obiadu, o Moniuszce, jego życiu i twórczości. W 2011 roku Sławomir Pietras z powodów podobnych do tych, z których zrezygnowała z prowadzenia Festiwalu Maria Fołtyn, również rozstał się z Festiwalem. Nie mniej jednak Kudowa-Zdrój zaszczyciła Sławomira Pietrasa obywatelstwem honorowym za kilkunastoletnie programowanie, organizowanie i kierowanie Festiwalami Moniuszkowskimi. 

Tegoroczny Festiwal rozpoczął się od tradycyjnego Hejnału, który zgromadził w samo południe bardzo licznie kudowskich kuracjuszy pod balkonem Teatru Zdrojowego. Chwilę potem można było wysłuchać recitalu wokalnego Szymona Rony z akompaniamentem Mirosława Gąsienicy na balkonie sanatorium „Polonia”. Po południu w kościele p.w. Miłosierdzia Bożego wystąpił Miejski Chór CANTATA z Niepołomic, z programem w którym można było usłyszeć kompozycje Stanisława Moniuszki pod dyrekcją Maksymiliana Żelaznego.

Wieczorem natomiast w Teatrze pod Blachą wystąpił na Galowym Koncercie Moniuszkowskim Państwowy Zespół Pieśni i Tańca ŚLĄSK im. Stanisława Hadyny z programem wpisującym się w Moniuszkowski nastrój Festiwalu. W pierwszej części widzieliśmy i słyszeliśmy Uwerturę z oper Halka i Hrabina, tańce góralskie z Halki, mazura ze Strasznego dworu oraz Litanię Ostrobramską F-dur.

Po przerwie ŚLĄSK zaprezentował swoje najbardziej znane widowisko A to Polska właśnie zbudowane z ludowych pieśni i tańców, charakterystycznych dla poszczególnych regionów Polski. Na początku drugiego dnia festiwalowego 25 sierpnia ponownie wystąpił Chór CANTATA z Niepołomic, tym razem w Koncercie Kwadransowym z balkonu restauracji Cech. Potem mieliśmy koncert na ulubionym instrumencie Stanisława Moniuszki, czyli fisharmonii. 

Jest to instrument muzyczny z grupy instrumentów dętych klawiszowych – idiofonów ze stroikami klawiszowymi. W czasach Moniuszki instrument ten był wykorzystywany w kaplicach, niewielkich kościołach w zastępstwie organów, a także przy domowym muzykowaniu, czyli przy wykonywaniu dziesiątek pieśni w kameralnym gronie najbliższych osób. Można powiedzieć, z dużym uproszczeniem, że dzięki fisharmonii powstał Śpiewnik domowy. W koncercie wystąpiła Hanna Zajączkowska a towarzyszył jej Michał Kopyciński. Jest to artystka niezwykła, bo łączy muzykę z medycyną. Jest absolwentką Akademii Muzycznej Fryderyka Chopina w Warszawie. Ukończyła Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, gdzie obecnie jest kierownikiem Katedry i Kliniki Otolaryngologii. 

Drugi dzień festiwalowy zakończył koncert kameralny w wykonaniu Jadwigi Postrożnej i Marcina Bronikowskiego z towarzyszeniem duetu marimb Axoum Duo: Elwiry Ślązak i Gabriela Collet. Marcin Bronikowski powrócił do Kudowy-Zdroju po wielu latach, kiedy to w 1992 roku został zaproszony przez Marię Fołtyn po raz pierwszy, jako laureat Konkursu im. Stanisława Moniuszki w Warszawie na którym zdobył III nagrodę. Również partnerka sceniczna Marcina Bronikowskiego Jadwiga Postrożna występowała wcześniej w Kudowie-Zdroju.

Najpierw jako studentka, a potem jako laureatka I Nagrody Konkursu Wokalnego im. Andrzeja Hiolskiego. Po koncercie miała miejce promocja płyty pieśni do poezji Adama Mickiewicza na baryton i dwie marimby Mickiewicz na trzy głosy. W ostatni dzień festiwalu najpierw zobaczyliśmy bardzo interesujący film z roku 1940 w reżyserii Maxa Nossecka nakręcony w Hollywood, który został przyjęty entuzjastycznie, a dzisiaj uznaje się go za jedyny obraz pokazujący tak dużo fragmentów nabożeństwa w synagodze.

Film opowiada o kantorze, który chce zostać śpiewakiem operowym i pragnie wystąpić w Moniuszkowskiej Halce. Tę rolę zagrał prawdziwy kantor, wybitny śpiewak Moishe Oysher, a całość została zrealizowana w języku wschodnioeuropejskich Żydów jidysz. Po seansie filmowym wszyscy kuracjusze z mieszkańcami Kudowy-Zdroju spotkali się na ulicy Zdrojowej i w Parku Zdrojowym, aby obserwować Korowód Moniuszkowski z udziałem samego Moniuszki z towarzyszeniem Młodzieżowej Orkiestry Dętej Szkoły Artystycznej z Hronowa (Czechy), Zespołu rekonstrukcyjnego w stylu biedermeier z Hradec Kralove (Czechy), Marżonetek z Nachodu (Czechy) i Zespołu HEJSZOVINA z Kudowy-Zdroju, który w tym roku świętuje 10-lecie działalności artystycznej.

Nazwa zespołu nawiązuje do najwyższego szczytu polsko-czeskiego pogranicza w Górach Stołowych – Szczelińca Wielkiego, który po czesku nazywany jest „Hejszoviną”. W repertuarze zespołu znajdują się kolędy i pieśni patriotyczne, ale skupia się on głównie na repertuarze ludowym, przede wszystkim z miejsca, w którym działa, czyli pogranicza polsko-czeskiego, prezentuje swoją tożsamość i jednocześnie regionalny, etniczny charakter Dolnego Śląska. 

Po korowodzie melomani zostali zaproszeni na recital do Teatru Zdrojowego, gdzie wystąpił duet artystów z Austrii w którym mezzosopranistka Christina Baader z towarzyszeniem pianisty Marcina Kozieła zaprezentowała program złożony z utworów St. Moniuszki, J. Brahmsa i C. Loewe. Koncert Finałowy to występ KASIA MOS & AUKSO MONIUSZKO 200 z Orkiestrą Kameralną Miasta Tychy w Teatrze pod Blachą.

Na Festiwal do Kudowy artystka przywiozła pieśni Stanisława Moniuszki w nowych aranżacjach, do których, sądząc po reakcjach publiczności, nie wszystkich przekonała. Przed Koncertem Finałowym odbyła się bardzo wzruszająca uroczystość nadania tytułu Honorowego Członka Moniuszkowskiego Towarzystwa Kulturalnego Maciejowi Kieresowi, który od wielu lat pełni rolę rzecznika prasowego Festiwalu, a funkcję tę zaczął pełnić od dawna na prośbę Marii Fołtyn. Moniuszkowskie Towarzystwo Kulturalne w Kudowie-Zdroju powołano w 2003 roku i jest organizacją skupiającą miłośników muzyki Stanisława Moniuszki, a obecnie jest organizatorem Międzynarodowego Festiwalu Moniuszkowskiego. 

Uroczystą laudację na cześć Macieja Kieresa wygłosiła Ambasador Festiwali Moniuszkowskich Wanda Ziembicka-Has w obecności prezesa Grzegorza Junga i viceprezesa Piotra Borkowskiego Moniuszkowskiego Towarzystwa Kulturalnego oraz dyrektora artystycznego Międzynarodowego Festiwalu Moniuszkowskiego Stanisława Rybarczyka. Kudowska publiczność festiwalowa gromkimi brawami nagrodziła Macieja Kieresa. 

Na koniec należy życzyć organizatorom Festiwalu nie tylko trwania, ale rozwoju Festiwalu w najbliższych edycjach upamiętniających Stanisława Moniuszki – Ojca Opery Narodowej, a w szczególności, aby spełniło się wieloletnie marzenie dyrektora Festiwalu Stanisława Rybarczyka. Jest ono bardzo proste, aby w końcu doszło do wyremontowania Teatru Zdrojowego o pięknym wnętrzu, który został zbudowany w 1906 roku, a gościło w nim będących na kuracji wielu znanych ludzi m.in Bruno Schultz czy Winston Churchill. 

Obecnie, coś co podobno jest garderobami, straszy artystów, a wnętrze historycznego teatru i widownia o bardzo dobrej akustyce jest tak zaniedbana, że wywołuje wielkie zdziwienie i niedowierzanie wśród kuracjuszy Kudowy-Zdroju, że w takich warunkach mogą odbywać się koncerty z udziałem artystów o światowej renomie. Artyści swoimi występami w mało komfortowych warunkach czynią to dla Stanisława Moniuszki, dla podkreślenia jego polskości, patriotyzmu. Może właściciel Teatru Zdrojowego im. Stanisława Moniuszki, jedna z najbogatszych polskich firm KGHM weźmie tę postawę za wzór i przeprowadzi remont na miarę XXI wieku. Wydaje mi się, że stać ją na to, tylko czy czują i mają taką potrzebę, aby w rzeczywisty sposób wspierać polską kulturę a nie sloganami?

                                                                           Juliusz Multarzyński